"Sûfî" lâkâbıyla ilk anılan zât; bir rivâyete göre Câbir b. Hayyân (ölm.150/767), bir başka rivâyete göre ise Ebû Hâşim'dir.
Tasavvufi Halk Edebiyatı (Tekke Edebiyatı) Anadolu'da 13.yüzyıldan sonra yayılmaya başlamıştır. Kurucusu 12.yüzyılda Türkistan'da yaşayan Ahmet Yesevi'dir.
Tasavvufun ilk kurucusu veya öncüsü olarak bilinen kişi, İslam peygamberi Hz. Muhammed'in (s.a.v.) yakın arkadaşı ve damadı Hz. Ali'dir.
Türk edebiyatı tarihinde "Divan-ı Hikmet"in önemi İslamiyet'ten sonraki Türk edebiyatının daha önce yazılan Kutadgu Bilig'den sonraki bilinen en eski örneklerinden biri ve tasavvuf Türk edebiyatının ilk eseri oluşudur.
Halk edebiyatının "tasavvufi halk edebiyatı" türü 12. yüzyılda Ahmed Yesevi ile başladı. Konusu Allah'a ulaşmanın yolları, ahlak ve nefsin terbiyesidir. Anadolu'nun bu alandaki ilk ve en ünlü şairi Yunus Emre'dir.
Dârânî havf anlayışının recâ ile birlikte ele alınması gerektiğini vurgulamış, Zünnûn tasavvufî mânada mârifet konusuna değinen ilk sûfî olarak tanınmıştır. Mısır'da Zünnûn el-Mısrî, Horasan'da Bâyezîd-i Bistâmî ve Şakīk-ı Belhî, Bağdat'ta Serî es-Sakatî tasavvufî hal ve makamlardan ilk söz eden sûfîlerdir.
Tarihte bilinen ilk büyük Türk mutasavvıfı ünvanını taşır. Tam adı: Ahmed bin İbrâhim bin İlyâs Yesevî idi. Yesevîlik adı verilen tasavvufî akımının mimârı olan "Hazret-i Türkistan" nâmıyla da meşhur "Hâce Ahmed Yesevî" bir İslâm âlimidir.
Abdal Musa, Beyazid Bistâmî, Bişri Hafî, Celâleddîn Rûmî, Cüneyd Bağdadi, Fudayl bin İyâz, Hacı Bektaş, Hâris el-Muhasibî, İbrahim Edhem, İmâm-ı Gazâlî, Muhyiddîn İbn Arabî, Şâh-ı Nakşibendî, Yunus Emre, diğer büyük sufiler arasında sayılabilir.
Tasavvufun temel iki kaynağı Kur'an ve Sünnet'tir. İslam dininin manevî ve ruhânî boyutunun tabi'î bir tezahürü olarak ortaya çıkmış olan tasav- vufun merkezî ıstılah ve âdâbı bu iki kaynağa dayanır. Hz. Peygamber'in (a.s.) hayatında tasavvufun vurgu yaptığı pek çok hususu bulmak kolay- lıkla mümkündür.
Türkiye'de edebiyat tarihçiliğinin, hatta modern tarihçiliğin kurucularından sayılan Fuad Köprülü'nün en çok okunan eseri olan Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar yazıldığı günden bu yana önemini giderek büyütmüş bir çalışmadır.
